# Zdolność, a nie nawyki: najważniejsza zasada oceny WZON

Najczęstsza pułapka w ocenie WZON wygląda tak – „Kto robi zakupy?” – „Syn.” – i komisja wpisuje zero, bo „nie ma potrzeby wsparcia”. To błąd. Ocena dotyczy tego, czy osoba jest w stanie coś zrobić, a nie tego, kto to robi.


## Co mówią przepisy {#przepisy}

Ustawa o rehabilitacji definiuje potrzebę wsparcia jako następstwo braku lub utraty autonomii i każe brać pod uwagę **zdolność osoby do samodzielnego wykonywania** czynności (art. 4b ust. 1). Rozporządzenie (§ 10 ust. 1) wylicza, co bada się przy każdej czynności:

1. zdolność do świadomego i samodzielnego **zainicjowania** czynności,
2. zdolność do **celowego, efektywnego i bezpiecznego** wykonania czynności w **standardowym czasie**,
3. zdolność do **kontrolowania** czynności od początku do końca,
4. konieczność wsparcia przez inną osobę lub technologię wspomagającą,
5. niewykonanie czynności z przyczyn **niezwiązanych** z niepełnosprawnością,
6. nieutrwalony stan zdrowia niezwiązany z niepełnosprawnością.

Punkty 5 i 6 są odwrotnością naszej zasady: komisja ma odróżnić „nie robi, bo nie może” od „nie robi z innych powodów”. Jeżeli więc osoba nie robi zakupów, bo nie jest w stanie (zgubi się, nie policzy reszty, nie dojdzie), a dodatkowo robi je syn – liczy się niezdolność, nie podział obowiązków.

## Trzy typowe błędy komisji {#bledy}

### 1. „Nie korzysta, więc nie potrzebuje”

Przykład: przemieszczanie się środkami transportu. Na wsi nie ma autobusu, więc babcia „nie jeździ autobusem” – i komisja wpisuje zero. Tymczasem pytanie brzmi: czy byłaby w stanie sama wsiąść do autobusu, kupić bilet, wysiąść na właściwym przystanku i wrócić? Brak autobusu to kwestia dostępności, nie zdolności.

### 2. „Robi to rodzina, więc nie ma problemu”

Przykład: przygotowywanie posiłków, dbanie o dom, finanse. To, że w domu gotuje żona, nie znaczy, że mąż po udarze jest w stanie sam bezpiecznie ugotować obiad. Odpowiedź na komisji powinna brzmieć: „Gotuje żona, bo on nie jest w stanie – zapomina o gazie, nie utrzyma garnka”.

### 3. „Nigdy tego nie robiła”

Przykład: korzystanie z telefonu i komputera, załatwianie spraw w urzędzie. Osoba, która „nigdy nie miała smartfona”, może być w stanie się tego nauczyć – albo nie. Właśnie to bada osobna czynność „opanowanie nowej umiejętności praktycznej”. Przy otępieniu, niepełnosprawności intelektualnej czy po udarze nauka nowej obsługi telefonu bywa niemożliwa – i to trzeba powiedzieć wprost.

## Jak mówić na komisji {#jak-mowic}

Każdą odpowiedź buduj w trzech krokach:

1. **Czy jest w stanie?** „Nie jest w stanie sama…”
2. **Co się dzieje bez pomocy?** „…bo gdy próbowała, to…” (konkretne zdarzenie)
3. **Kto, jak i jak często pomaga?** „Codziennie robię to za nią / stoję obok / przypominam.”

Przykład: „Mama nie jest w stanie sama wyjść z domu i wrócić. W lutym wyszła po chleb i znalazła ją policja dwie ulice dalej. Od tamtej pory nie wychodzi sama – zawsze ktoś z nią idzie”.

Więcej gotowych zdań: [co mówić na komisji](https://bezzbywania.pl/artykuly/co-mowic-na-komisji-wzon/).

## Jak to wykorzystać w odwołaniu {#odwolanie}

Jeżeli w uzasadnieniu decyzji lub w opinii członka składu widzisz zdania typu „zakupy robi rodzina”, „nie korzysta z komunikacji”, „nie obsługuje komputera, bo nie ma potrzeby” – to jest konkretny zarzut. Napisz w [wniosku o ponowne rozpatrzenie](https://bezzbywania.pl/artykuly/jak-napisac-wniosek-o-ponowne-rozpatrzenie/):

> Skład ustalający ocenił czynność nr 26 (kupowanie artykułów codziennej potrzeby) na podstawie tego, kto w rodzinie robi zakupy, a nie na podstawie zdolności wnioskodawczyni do samodzielnego ich wykonania, czym naruszył art. 4b ust. 1 ustawy o rehabilitacji oraz § 10 ust. 1 rozporządzenia. Wnioskodawczyni nie jest w stanie samodzielnie zrobić zakupów, ponieważ…

Do tego dołącz dowody: [opis funkcjonowania](https://bezzbywania.pl/wzory/dzienniczek-opis-funkcjonowania/), zaświadczenie lekarza o skutkach choroby, wniosek o [wysłuchanie opiekuna](https://bezzbywania.pl/wzory/wniosek-o-przesluchanie-opiekuna/).

## Co z osobą, która „mogłaby, ale nie chce”? {#nie-chce}

Uczciwie: jeśli ktoś jest w stanie zrobić coś sam, ale tego nie robi z wygody – to nie jest potrzeba wsparcia. Ale przy chorobach psychicznych i otępieniu „nie chce” bywa objawem: brak napędu w depresji czy schizofrenii, apatia w chorobie Alzheimera. Rozporządzenie wprost uznaje konieczność **stymulacji do zainicjowania** czynności za wsparcie towarzyszące przy niepełnosprawności psychicznej (§ 11 ust. 5 pkt 1 lit. d). Wtedy „nie chce” to „nie jest w stanie zacząć”.

## Źródła {#zrodla}

- [Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. 2026 poz. 884), art. 4b](https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20260000884)
- [Rozporządzenie w sprawie ustalania poziomu potrzeby wsparcia (Dz.U. 2023 poz. 2581), § 10 i § 11](https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20230002581)

---
Źródło: https://bezzbywania.pl/artykuly/zdolnosc-a-nie-nawyki/ (Bez Zbywania, aktualizacja 27.10.2026). To nie jest porada prawna.